Tam Otonom Araçlar: Direksiyonsuz Arabalar Ne Zaman Yollarda Olacak?

Otonomi Seviyeleri (0-5)

SAE International'ın belirlediği standart, otonom sürüşü 6 seviyede tanımlar:

Bugün Neredeyiz?

• Yaygın: Level 2 (Tesla, çoğu premium marka)
• Sınırlı: Level 3 (Mercedes Almanya'da, Honda Japonya'da)
• Geofenced: Level 4 (Waymo, Cruise belirli şehirlerde)
• Level 5: Hiçbir araç gerçek anlamda Level 5 değil

"Level 2 ile Level 5 arasındaki mesafe, Level 0 ile Level 2 arasından çok daha büyük."

— Bir otonom sürüş mühendisi

Temel Teknolojiler

Sensör Füzyonu

Otonom araçlar birden fazla sensör türünü birleştirir:

LiDAR (Light Detection and Ranging)

• Lazer ışınlarıyla 3D harita oluşturur
• Santimetre hassasiyetinde mesafe ölçümü
• Karanlıkta çalışır, yağmur/siste zayıflar
• Dezavantaj: Pahalı (eskiden $75,000, şimdi $500-1,000)

Kameralar

• Renk ve doku bilgisi, trafik işaretleri
• Ucuz ve yaygın
• Işık koşullarına bağımlı
• Tesla'nın "vision-only" yaklaşımının temeli

Radar

• Hız ve mesafe tespiti
• Her hava koşulunda çalışır
• Düşük çözünürlük, metal olmayan nesneleri zor algılar

Ultrasonik Sensörler

• Yakın mesafe park sensörleri
• Düşük hızda engel tespiti

Yapay Zeka ve Karar Verme

• Algılama: Nesneleri tanıma (araç, yaya, bisiklet, işaret)
• Tahmin: Diğer aktörlerin hareketini öngörme
• Planlama: Rota ve manevra planlama
• Kontrol: Direksiyon, gaz, fren komutları

HD Haritalar

• Santimetre hassasiyetinde yol haritaları
• Şerit çizgileri, trafik işaretleri, hız sınırları
• Sürekli güncelleme gerektirir
• Haritalanmamış alanlarda zorluk

Büyük Oyuncular

Tesla: Tartışmalı Lider

• FSD (Full Self-Driving): Adına rağmen Level 2 — sürücü sorumlu
• Vision-only: LiDAR/radar yok, sadece kamera
• Veri avantajı: Milyonlarca araçtan gerçek dünya verisi
• Eleştiri: "Beta" yazılımı halka test ettirmek
• Vaat: Musk yıllardır "gelecek yıl robotaxi" diyor

Waymo: Güvenlik Odaklı

• 2009'dan beri geliştirme (Google projesinden doğdu)
• Milyonlarca mil sürücüsüz test
• Sınırlı coğrafyada (geofenced) ama gerçek Level 4
• Kaza oranı insan sürücülerden düşük

Çin: Hızlı İlerleme

• Baidu Apollo: En yaygın robotaxi operasyonu
• Pony.ai: Çin ve ABD'de test
• WeRide, AutoX: Şehir içi robotaxi
• Düzenleyici destek ve hızlı onay süreçleri

Robotaxi Devrimi

Aktif Hizmetler

• Waymo One: San Francisco, Phoenix, Los Angeles — uygulama ile çağır
• Baidu Apollo Go: Wuhan, Pekin, Şenzhen — milyonlarca yolculuk
• AutoX: Şenzhen'de tamamen sürücüsüz

Kullanıcı Deneyimi

• Uber/Lyft benzeri uygulama
• Araç kapısı otomatik açılır
• Araç içi ekrandan rota izleme
• Uzaktan müdahale merkezi (edge case'ler için)

Ekonomik Model

• Sürücü maliyeti sıfır — en büyük avantaj
• 7/24 çalışabilir (şarj dışında)
• Yüksek başlangıç yatırımı, düşük operasyon maliyeti
• Yolculuk başına maliyet zamanla düşecek

Cruise Krizi (2023-2024)

GM'in Cruise birimi büyük bir darbe aldı:

• San Francisco'da yaya kazası — araç yayayı sürükledi
• California izni askıya alındı
• CEO istifa etti, operasyonlar durduruldu
• Endüstrinin "güvenlik önce" mesajı

Teknik Zorluklar

Edge Cases — Nadir Durumlar

%99.9 başarı yeterli değil — o %0.1 hayat meselesi:

• Yolda beklenmedik nesne (kargo düşmesi, hayvan)
• İnşaat alanları ve geçici yönlendirmeler
• El işaretleriyle trafik yönlendirmesi (polis, işçi)
• Aşırı hava koşulları (kar, sis, şiddetli yağmur)
• Haritalanmamış veya yeni yollar

Long Tail Problemi

• Milyonlarca mil test ≠ her senaryoyu görme
• Nadir olaylar en tehlikeli
• Simülasyon yardımcı ama gerçeğin yerini tutmaz

Hava ve Çevre Koşulları

• Kar: Şerit çizgileri görünmez, LiDAR yansımaları
• Sis: LiDAR ve kamera performansı düşer
• Güneş: Kamera körlüğü (lens flare)
• Gece: Kamera zorlukları, LiDAR avantajı

İnsan Davranışı

• Agresif sürücüler, kural ihlalleri
• Yayaların beklenmedik hareketleri
• Bisikletçiler ve elektrikli scooter'lar
• "Jerk" sürücüler — otonom aracı test edenler

"İlk %90 kolay, sonraki %9 zor, son %1 neredeyse imkansız."

— Otonom sürüş sektörü sözü

Yasal ve Etik Sorunlar

Sorumluluk Kimin?

• Level 2: Sürücü tamamen sorumlu
• Level 3+: Sistem aktifken üretici sorumlu (Mercedes)
• Level 4-5: Araç sahibi mi, üretici mi, yazılımcı mı?
• Sigorta modelleri yeniden tasarlanıyor

Trolley Problemi

Kaçınılmaz kazada araç kimi kurtarmalı?

• Yolcu mu, yaya mı?
• 1 kişi mi, 5 kişi mi?
• Pratikte nadiren bu kadar net seçim
• Kültürel farklılıklar (MIT Moral Machine araştırması)

Düzenleyici Çerçeve

• ABD: Eyaletler arası farklılık, federal standart yok
• AB: 2022'de Level 3 onayı, yavaş ilerleme
• Çin: Hızlı düzenleme, pilot bölgeler
• Japonya: Level 3 onaylı (Honda Legend)

İstihdam Etkisi

• ABD'de 3.5 milyon kamyon şoförü
• Taksi ve Uber/Lyft sürücüleri
• Teslimat sürücüleri
• Geçiş süreci ve yeniden eğitim ihtiyacı

Türkiye'de Durum

Yasal Çerçeve

• Mevcut mevzuat otonom araçları kapsamıyor
• Viyana Sözleşmesi: Sürücü şartı (revize edildi)
• Test için özel izin gerekli
• Sigorta mevzuatı belirsiz

Yerli Çalışmalar

• TOGG: Level 2+ sürücü destek sistemleri
• Üniversiteler: İTÜ, ODTÜ araştırma projeleri
• Savunma: Otonom kara araçları (Otokar, FNSS)

Altyapı Zorlukları

• HD harita eksikliği
• Şerit çizgilerinin düzensizliği
• Trafik kurallarına uyumsuzluk
• Altyapı yenileme maliyeti

Olası Zaman Çizelgesi

• 2025-2027: Level 2 yaygınlaşması (TOGG, ithal)
• 2028-2030: Level 3 düzenlemesi ve ilk araçlar
• 2030+: Sınırlı Level 4 pilot projeleri?

Ne Zaman Gerçek Olacak?

Realist Tahminler

• Geofenced Level 4 (Robotaxi): Büyük şehirlerde 2025-2028
• Yaygın Level 3: Premium araçlarda 2026-2028
• Tüketici Level 4: 2030'ların başı (iyimser)
• Gerçek Level 5: 2035+ veya belki hiçbir zaman

Neden Bu Kadar Uzun?

• Teknoloji hazır olsa bile düzenleme yavaş
• Kamu güveni inşa edilmeli
• Altyapı yatırımları gerekli
• Mevcut araç filosunun yenilenmesi 15-20 yıl

İlk Yaygınlaşma Alanları

• Kamyon taşımacılığı: Otoban (hub-to-hub), daha kolay
• Kapalı alanlar: Maden, liman, fabrika
• Shuttle hizmetleri: Kampüs, havalimanı, sınırlı rota
• Son mil teslimat: Düşük hız, kontrollü ortam

Uzun Vadeli Vizyon

• Kişisel araç sahipliği azalacak mı?
• Şehir planlaması: Park alanı, trafik akışı
• Mobilite hizmeti olarak ulaşım (MaaS)
• Yaşlı ve engelli bireylere bağımsızlık

"Sürücüsüz arabalar gelecek, ama o gelecek 'gelecek yıl' değil. Sabırlı olun."

— Anthony Levandowski, otonom sürüş öncüsü